Źródła finansowania samorządów w 2026 r.

ANALIZY | KOMENTARZE - SAS 2 / 2026

Rok 2026 jest dla jednostek samorządu terytorialnego pierwszym pełnym rokiem funkcjonowania w reżimie nowego systemu finansowania, który wszedł w życie 1 stycznia 2025 r. na mocy ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Zmiana ta – oceniana przez jednych jako przełom ustrojowy, przez innych jako źródło nieprzewidywalności i chaosu – gruntownie przebudowała architekturę dochodów gmin, powiatów i województw. Jednocześnie 2026 rok przynosi szereg nowych instrumentów wsparcia inwestycyjnego: od funduszy europejskich z perspektywy 2021–2027, przez Krajowy Plan Odbudowy (KPO), po zupełnie nowy Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności (FBiO).

REFORMA SYSTEMU DOCHODÓW JST

• Ustawa z 1 października 2024 r. – rewolucja czy ewolucja?

Obowiązująca od 1 stycznia 2025 r. ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego stanowi odpowiedź rządu na reformy podatkowe tzw. Polskiego Ładu. Fundamentalna zmiana polega na tym, że nowe przepisy oderwały dochody samorządów od nominalnego poziomu wpływów podatkowych, zastępując mechanizm subwencji oświatowej, wyrównawczej, równoważącej i regionalnej nową kategorią: „potrzebami finansowymi” JST. Zgodnie z nową filozofią ustawy dochody podatkowe (udziały w PIT i CIT) stały się głównym źródłem dochodów gmin, powiatów i województw, a subwencje z budżetu państwa mają charakter uzupełniający. To zasadnicza odwrotność stanu sprzed reformy, kiedy to subwencje były podstawą dochodów wielu samorządów, szczególnie tych o słabej bazie ekonomicznej.

• Udziały w PIT jako nowe centrum systemu

Po reformie finansów publicznych udziały z podatku PIT stały się najpoważniejszą częścią dochodów samorządów lokalnych w Polsce. W 2026 r. udziały w PIT naliczane są według zaktualizowanych danych podatkowych z 2024 r., jest to efekt nowelizacji ustawy podpisanej przez Prezydenta Karola Nawrockiego pod koniec 2025 r. Dotychczas dochody naliczano na podstawie danych z zeznań podatkowych za lata 2021–2022, które drastycznie zaniżały realną bazę podatkową samorządów. Dzięki tej korekcie samorządy miały otrzymać w 2026 r. dodatkowe co najmniej 1,4 mld zł wyrównania dochodów za lata 2024 i 2025.

• Subwencja ogólna w 2026 r. – wzrost o 6,7%

W projekcie ustawy budżetowej na 2026 r. zaplanowano 52,7 mld zł na subwencje ogólne dla samorządów, co oznacza wzrost o 6,7%. Subwencja ogólna w nowym systemie nie jest już kalkulowana metodą historyczną (jako pochodna subwencji z lat poprzednich z korektą), lecz w oparciu o algorytm potrzeb finansowych. Mechanizm ten jest bardziej wrażliwy na zmiany demograficzne i gospodarcze, ale też, jak wskazują krytycy reformy, mniej przewidywalny i podatny na błędy w danych źródłowych.

• Rezerwa na uzupełnienie dochodów JST – ponad 2 mld zł

Istotnym, choć często pomijanym, źródłem finansowania samorządów jest rezerwa na uzupełnienie dochodów JST, uregulowana w art. 34 nowej ustawy o dochodach JST z 1 października 2024 r. Na rok 2026 jej łączna wartość przekracza 2 mld zł, co czyni ją znacznym instrumentem wyrównawczym w systemie finansów samorządowych.

• Dotacje z budżetu państwa – 35 mld zł

Na przyszły rok zaplanowano dotacje w wysokości niemal 35 mld zł dla samorządów. Kwota ta dzieli się na dwa strumienie: 31,75 mld zł przeznaczono na zadania bieżące, a 3,3 mld zł na inwestycje. Zdecydowana większość tych środków (99,5%) będzie ujęta w budżetach wojewodów, co oznacza, że trafia do samorządów przez regionalny poziom administracji rządowej. W skali makro budżet państwa na 2026 r. przewiduje łącznie ponad 87,7 mld  zł w formie subwencji i dotacji dla JST, co oznacza wzrost o 6,7% w stosunku do roku poprzedniego. Najwięcej środków trafia do gmin, które są głównym ogniwem realizacji zadań publicznych wobec obywateli. Dotacje celowe z budżetu państwa są przeznaczane na finansowanie zadań z zakresu administracji rządowej realizowanych przez samorządy, dofinansowanie zadań własnych JST, a także realizację zadań wykonywanych na podstawie porozumień między administracją rządową a samorządową.

• Krytyczna luka oświatowa

Edukacja pozostaje największą bolączką finansową samorządów w 2026 r. Szacowana przez organizacje samorządowe luka oświatowa, czyli różnica między rzeczywistymi wydatkami na oświatę a środkami transferowanymi przez budżet centralny, sięga według ich wyliczeń nawet 40 mld zł. Rząd zaplanował wprawdzie wzrost kwoty potrzeb oświatowych o ok. 12% (tj. o 12,3 mld zł) w 2026 r., ale samorządy oceniają, że wzrost ten nie nadąża za rzeczywistymi kosztami prowadzenia szkół i przedszkoli, wypłatą dotacji i wynagrodzeń dla nauczycieli.

FUNDUSZE EUROPEJSKIE PERSPEKTYWY 2021–2027

• Skala dostępnych środków

Rok 2026 jest kluczowym rokiem realizacyjnym unijnej perspektywy finansowej 2021–2027. Polska jest największym beneficjentem funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności w Unii Europejskiej, a znaczna część tych środków adresowana jest bezpośrednio do jednostek samorządu terytorialnego lub przez nie realizowana. Według danych z marca 2026 r. Polska podpisała już umowy na realizację niemal 25 tys. inwestycji o łącznej wartości wydatków kwalifikowalnych sięgającej 250 mld zł. Fundusze europejskie dostępne dla samorządów w 2026 r. obejmują kilka głównych programów operacyjnych – zarówno krajowych, jak i regionalnych.

• Fundusze Europejskie na infrastrukturę, klimat, środowisko

Program FEnIKS jest jednym z największych programów finansowanych ze środków unijnych w całej Unii Europejskiej – jego wartość przekracza 125,8 mld zł. Do początku 2026 r. podpisano z JST 343 umowy o dofinansowanie o łącznej wartości sięgającej 29,9 mld zł. W 2026 r. prowadzonych jest kilka naborów skierowanych do JST, w tym dotyczących zakupu zeroemisyjnego taboru kolejowego do realizacji przewozów pasażerskich czy wsparcia Centrów Zdrowia Psychicznego dla dzieci i młodzieży. W dziedzinie klimatu i środowiska w ramach FEnIKS samorządy mogą pozyskiwać środki m.in. na kompleksowe projekty z zakresu gospodarki wodno-ściekowej w aglomeracjach ujętych w Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków Komunalnych.

• Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej

Program FEPW skierowany jest do pięciu województw: podlaskiego, lubelskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego, a od obecnej perspektywy także mazowieckiego. Dla samorządów przeznaczono w tym programie 5,1 mld zł, co stanowi 43% wszystkich środków programu. Środki z FEPW są adresowane m.in. na działania związane z adaptacją miast do zmian klimatu, mobilnością miejską, budową i modernizacją dróg wojewódzkich oraz tworzeniem atrakcyjnych ponadregionalnych szlaków turystycznych. Na początku 2026 r. prowadzone były dwa nabory skierowane bezpośrednio do JST, dotyczące adaptacji miast do zmian klimatu. Do początku roku z samorządami podpisano już 57 umów o dofinansowanie o wartości 5,27 mld zł.

• Regionalne Programy Funduszy Europejskich

Obok programów krajowych kluczowym źródłem dofinansowania dla samorządów w 2026 r. pozostają regionalne programy funduszy europejskich, zarządzane przez poszczególne urzędy marszałkowskie. Każde z 16 województw dysponuje własnym programem regionalnym, w ramach których dofinansowanie można pozyskać na szeroki katalog zadań: inwestycje drogowe, rewitalizację miast i obszarów wiejskich, ochronę zdrowia, edukację i kształcenie zawodowe, infrastrukturę społeczną, cyfryzację, ochronę środowiska i energetykę. Zarządzanie programami regionalnymi przez samorządy województw zamiast przez ministrów resortowych oznacza, że to władze regionalne podejmują decyzje o priorytetach i rozdziale środków.

• Programy Interreg

W ramach programów Interreg (Europejskiej Współpracy Terytorialnej) samorządy mogą pozyskiwać środki na projekty realizowane we współpracy z partnerami z innych państw lub regionów. W grudniu 2025 r. prowadzono jednocześnie kilkanaście naborów z programów Interreg. Finansowanie obejmuje obszary transgraniczne, transnarodowe i międzyregionalne, a projekty skupiają się m.in. na środowisku, turystyce, edukacji, kulturze, transporcie i zarządzaniu kryzysowym.

• Zaawansowane technologie cyfrowe i infrastruktura ICT

Dla JST szukających finansowania cyfryzacji infrastruktury publicznej dostępny jest konkurs na zaawansowane technologie cyfrowe, infrastrukturę ICT oraz inteligentne sieci energetyczne, prowadzony w trybie ciągłym do 31 sierpnia 2026 r. Budżet konkursu wynosi 2,8 mld zł, a wsparcie ma formę preferencyjnej pożyczki.

KRAJOWY PLAN ODBUDOWY I ZWIĘKSZANIA ODPORNOŚCI

• KPO jako szczególne źródło inwestycji samorządowych

Krajowy Plan Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) to program finansowany ze środków unijnego Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF). Polska uzyskała dostęp do środków KPO w 2024 r., po latach zablokowania wynikającego ze sporu o praworządność. Aktualna wartość KPO po rewizji (stan na marzec 2026 r.): W wyniku czwartej rewizji KPO, zatwierdzonej przez Radę UE w grudniu 2025 r., całkowita wartość polskiego KPO wynosi 54,71 mld euro (ok. 240 mld zł), z czego: 25,27 mld euro (107 mld zł) w postaci dotacji bezzwrotnych, 29,44 mld euro (124,8 mld zł) w formie preferencyjnych pożyczek. Po rewizji KPO składa się z 57 inwestycji i 54 reform. Rok 2026 jest rokiem intensywnej absorpcji i rozliczenia środków KPO, bowiem wszystkie inwestycje muszą zostać zakończone do 31 sierpnia 2026 r. W grudniu 2025 r. minister Katarzyna Pełczyńska–Nałęcz złożyła 6. i 7. wniosek o płatność na łączną kwotę 29 mld zł; środki te wpłynęły do Polski w kwietniu 2026 r. Do końca 2025 r. Polska otrzymała łącznie 93 mld z KPO. Planowane są jeszcze dwa wnioski o płatność (8.i 9.): w sierpniu i w grudniu 2026 r.

• Komponenty KPO istotne dla samorządów

KPO finansuje 54 inwestycje i 48 reform skupiających się na wzmocnieniu polskiej gospodarki i jej odporności. Dla samorządów szczególnie istotne są komponenty dotyczące: infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, żłobków i opieki nad dziećmi, szpitali i infrastruktury zdrowotnej, branżowych centrów umiejętności i szybkiego Internetu. Bez wątpienia najważniejszym nowym instrumentem finansowania samorządów wchodzącym w życie w 2026 r. jest Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności (FBiO), tworzony w oparciu o środki wydzielone z KPO. Ustawa o FBiO podpisana przez Prezydenta RP weszła w życie w styczniu 2026 r. Polska jest pionierem w UE – jako pierwsze i jak dotąd jedyne państwo członkowskie wydzieliła z KPO środki na wzmocnienie bezpieczeństwa i obronności. Łączna pula to ok. 22 mld zł (5,25 mld euro), z czego połowa środków ma trafić do samorządów. Fundusz obejmuje cztery priorytety inwestycyjne. Budynki ochronne i infrastruktura ochrony ludności – ponad 9,5 mld zł przeznaczono na budowę schronów i miejsc schronienia, studni i ujęć wody, infrastruktury telekomunikacyjnej na potrzeby zarządzania kryzysowego. Dofinansowaniem objęte będą zarówno budowle ochronne w istniejących budynkach, jak i w nowopowstających obiektach, których zarządcami są JST. Infrastruktura podwójnego zastosowania (dual-use) – ok. 6,26 mld zł na budowę i modernizację dróg, mostów i tuneli należących do samorządów, a także infrastruktury kolejowej. Środki te umożliwiają samorządom realizowanie inwestycji drogowych, które służą jednocześnie celom cywilnym i obronnym. Następnie cyberbezpieczeństwo – ok. 2,46 mld zł na zwiększenie bezpieczeństwa i niezawodności infrastruktury cyfrowej zarządzanej przez samorządy, obejmującej m.in. systemy zarządzania ujęciami wody, instalacjami kanalizacyjnymi, komunikacją publiczną czy sieciami energetycznymi. Nowoczesny przemysł – ok. 4 mld zł skierowane głównie do przedsiębiorstw sektora zbrojeniowego; mniej bezpośrednio istotny dla samorządów, choć pośrednio generujący nowe miejsca pracy w regionach. Pierwsze nabory w ramach FBiO zaplanowane są na drugą połowę 2026 r., po przyjęciu przez Komitet Sterujący strategii inwestycyjnej funduszu (planowane na przełom I i II kw. 2026 r.).

RZĄDOWE PROGRAMY I FUNDUSZE CELOWE

• Rządowy Fundusz Rozwoju Dróg

Rządowy Fundusz Rozwoju Dróg pozostaje jednym z najważniejszych instrumentów wsparcia inwestycji drogowych realizowanych przez samorządy. Nabory w ramach RFRD na 2026 r. zostały ogłoszone przez właściwych wojewodów, którzy zapraszają gminy i powiaty do składania wniosków o dofinansowanie budowy, przebudowy lub remontu dróg powiatowych lub gminnych. Łączny budżet RFRD na 2026 r. w skali kraju wynosi 2,7 mld zł. Wartość dofinansowania pojedynczego zadania może wynieść maksymalnie 30 mln zł. Program umożliwia samorządom realizację inwestycji drogowych, które bez zewnętrznego wsparcia byłyby poza ich finansowym zasięgiem. W 2026 r. program funkcjonuje na podstawie ustawy o Rządowym Funduszu Rozwoju Dróg (Dz.U.2025.94 t.j.), a jego mechanizm jest zbliżony do lat poprzednich, wnioski składane są przez JST do urzędów wojewódzkich, które prowadzą ocenę i rekomendują dofinansowanie.

• Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych – rozliczanie wcześniejszych edycji

Choć Rządowy Fundusz Polski Ład Program Inwestycji Strategicznych (PIS) jako aktywny instrument nowych naborów należy do historii (ostatnie edycje były ogłaszane w 2023 r., a nowe nabory nie zostały uruchomione przez obecny rząd), jego finansowe konsekwencje i zobowiązania są przez samorządy rozliczane do dziś. Wartość dofinansowania przyznana w ramach wszystkich edycji PIS łącznie wyniosła ponad 99 mld zł i objęła 99% samorządów w Polsce. W 2026 r. JST posiadające aktywne promesy inwestycyjne z poprzednich edycji PIS kontynuują realizację i rozliczanie inwestycji. Wypłaty środków przez Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK) realizowane są w tzw. oknach płatniczych, a harmonogramy wypłat wymagają regularnych aktualizacji przez beneficjentów za pośrednictwem Aplikacji Polski Ład.

• Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej dysponuje w 2026 r. rekordowym rocznym budżetem 37 mld zł, z czego 85% środków dotyczy szeroko pojętej transformacji niskoemisyjnej. Rok 2026 otworzył się z ponad 30 otwartymi naborami wniosków dla różnych grup beneficjentów, w tym samorządów. Lista programów priorytetowych NFOŚiGW na 2026 rok obejmuje 48 pozycji, wpisujących się w priorytety środowiskowe określone w Strategii Działania Funduszu na lata
2025–2028. Priorytety te to: transformacja energetyczna, poprawa jakości powietrza, gospodarka o obiegu zamkniętym, ochrona różnorodności biologicznej i funkcji ekosystemów, adaptacja do zmian klimatu, innowacyjność, monitoring środowiska, ekspertyzy i prace naukowo-badawcze oraz edukacja ekologiczna. Dla samorządów i spółek samorządowych szczególnie istotne są instrumenty wspierające: modernizację systemów ciepłowniczych (budowa sieci ciepłowniczych i ich modernizacja); systemy gospodarki wodno-ściekowej; adaptację do zmian klimatu; programy z zakresu gospodarki odpadami. Źródłem finansowania projektów realizowanych przez NFOŚiGW są środki własne Funduszu, fundusze europejskie, Fundusz Modernizacyjny (FM, zasilany środkami ze sprzedaży 4,5% ogólnej puli uprawnień do emisji CO2 w ramach systemu EU-ETS) oraz KPO. Do finansowania ze środków FM na 2026 r. zaplanowano programy o łącznym budżecie ponad 6 mld zł, w tym m.in. poprawę efektywności energetycznej budynków szpitalnych i edukacyjnych (istotne dla samorządów prowadzących szpitale i szkoły) czy poprawę efektywności budynków mieszkalnych wielorodzinnych na terenach wiejskich. NFOŚiGW przygotowuje się również do uruchomienia programu „Zielona Transformacja”, finansowanego ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego na lata 2021–2028, z budżetem ponad 188 mln euro. Program obejmie wsparcie zielonej transformacji w miastach, łagodzenie skutków zmian klimatu, gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz ochronę różnorodności biologicznej.

• Program „Aktywny samorząd” – PFRON

Realizowany przez Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) program „Aktywny samorząd” jest instrumentem adresowanym do samorządów powiatowych jako pośredników w dystrybucji wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami. Na realizację programu w 2026 r. przeznaczono 306,1 mln zł. Program realizowany jest za pośrednictwem samorządów powiatowych, a wnioski od osób niepełnosprawnych składane są elektronicznie w Systemie Obsługi Wsparcia (SOW). W 2026 r. program obejmuje wszystkie dotychczasowe obszary Modułu I, m.in. dofinansowanie do zakupu oprzyrządowania do samochodu i uzyskania prawa jazdy, zakupu sprzętu elektronicznego i oprogramowania, a także wsparcie aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnością. Moduł II kierowany jest do osób z niepełnosprawnością pobierających naukę w szkołach wyższych i policealnych. W 2026 r. wprowadzono również nowy Moduł III, dotyczący likwidacji barier w dostępie do mieszkania dla osób z niepełnosprawnościami.

INSTRUMENTY DŁUŻNE I RYNEK FINANSOWY

• Kredyty bankowe i pożyczki

Oprócz transferów bezzwrotnych z budżetu państwa i funduszy europejskich samorządy finansują swoją działalność w szczególności inwestycje poprzez rynek finansowy. Kredyty i pożyczki bankowe pozostają ważnym, uzupełniającym źródłem finansowania deficytów budżetowych i wydatków inwestycyjnych. Rok 2026 przynosi korzystniejsze warunki kredytowe niż poprzednie lata wysokich stóp procentowych. Rada Polityki Pieniężnej (RPP) obniżyła w grudniu 2025 r. stopy procentowe o 0,25 pkt proc., sprowadzając stopę referencyjną NBP do 4,00%. Ekonomiści spodziewają się kontynuacji cyklu łagodzenia polityki pieniężnej, co sprzyja obniżaniu kosztów finansowania dłużnego dla samorządów. Bankiem szczególnie aktywnym na rynku finansowania samorządów jest Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK), który oferuje: kredyty inwestycyjne (w tym dla projektów dofinansowanych ze środków europejskich), pożyczki ze środków unijnych (preferencyjne oprocentowanie, przeznaczone m.in. na finansowanie programów inwestycyjnych miast średniej wielkości ze środków EBI), a także obligacje komunalne.

• Obligacje komunalne

Emisja obligacji komunalnych jest instrumentem dostępnym dla jednostek samorządu terytorialnego, które posiadają zdolność do obsługi zadłużenia. Obligacje pozwalają samorządom pozyskać kapitał na finansowanie inwestycji przy relatywnie niskich kosztach pozyskania, korzystając z wiarygodności kredytowej jednostki. BGK oferuje samorządom usługi w zakresie organizacji emisji obligacji. Rynek obligacji komunalnych w Polsce jest jednak relatywnie wąski w porównaniu z rynkami zachodnimi, a dostęp do tego instrumentu jest bardziej realny dla dużych miast i zamożniejszych JST niż dla małych gmin i powiatów.
Nieoprocentowane pożyczki z FBiO
Nowym instrumentem dłużnym, o który samorządy będą mogły się ubiegać od II połowy 2026 r., są nieoprocentowane pożyczki z Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności. Jak wskazano wcześniej, pożyczki te przeznaczone są na finansowanie inwestycji z zakresu infrastruktury ochrony ludności i infrastruktury dual-use. Kluczową zaletą tego instrumentu jest brak oprocentowania przy jednoczesnej możliwości częściowego umorzenia kwoty pożyczki.

PODSUMOWANIE

Rok 2026 jest dla jednostek samorządu terytorialnego w Polsce rokiem złożonym: bogatym w możliwości finansowania zewnętrznego, ale i pełnym wyzwań wynikających z niedoskonałości nowego systemu dochodów własnych. Z jednej strony samorządy po raz pierwszy od lat wchodzą w nowy rok ze stabilną, systemową reformą finansowania powiązaną z realną bazą podatkową. Z drugiej strony reforma ta budzi poważne wątpliwości co do precyzji algorytmów wyrównawczych i transparentności systemu. W wymiarze zewnętrznego finansowania inwestycji 2026 r. przynosi wyjątkowo szeroką paletę możliwości. Środki z perspektywy unijnej 2021–2027 są intensywnie wdrażane, KPO rozliczane, a nowy Fundusz Bezpieczeństwa i Obronności otwiera przed samorządami zupełnie nowy obszar inwestycji w infrastrukturę ochrony ludności i dual-use, finansowany preferencyjnymi, nieoprocentowanymi pożyczkami. Łączna skala środków dostępnych dla samorządów w 2026 r., sumując dochody podatkowe, subwencje, dotacje i zewnętrzne instrumenty wsparcia, osiąga poziom bez precedensu w historii polskiego samorządu. Kluczowym wyzwaniem nie jest więc sama dostępność środków, lecz zdolność instytucjonalna, finansowa i kadrowa poszczególnych JST do ich efektywnego wykorzystania. Przepaść między metropoliami a małymi gminami wiejskimi w tym zakresie jest coraz głębsza i wymaga systemowej odpowiedzi politycznej.

Ewelina Stańczyk-Malicka
specjalista ds. samorządowych

SPIS TREŚCI