Jakie różnice w wymaganiach strukturalnych
i wyposażeniu odróżniają schrony od ukryć
i miejsc doraźnego schronienia?
STREFA OBRONY CYWILNEJ I OCHRONY LUDNOŚCI - SAS 6 / 2025
Różnice w wymaganiach strukturalnych i wyposażeniu między schronami, ukryciami a miejscami doraźnego schronienia (MDS) wynikają przede wszystkim z nowych regulacji prawnych, a dokładniej – ich przeznaczenia, poziomu ochrony oraz wymogów konstrukcyjnych, zwłaszcza w zakresie hermetyczności i odporności na czynniki rażenia.
Poniżej przedstawiono kluczowe różnice oparte na definicjach i warunkach technicznych określonych w Ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz w rozporządzeniach wykonawczych:
RÓŻNICE PODSTAWOWE (KONSTRUKCJA I DEFINICJA)
Zarówno schrony, jak i ukrycia są rodzajami budowli ochronnych.
SCHRON (S-kategoria):
– Jest to obiekt budowlany (lub jego część) o konstrukcji zamkniętej i hermetycznej.
– Musi być wyposażony w urządzenia filtrowentylacyjne lub pochłaniacze regeneracyjne.
– Hermetyczność i wentylacja filtrowentylacyjna są kluczowe, ponieważ schron musi zapewniać ochronę przed skażeniem środowiska wewnętrznego na skutek działania środków chemicznych, biologicznych lub promieniotwórczych (przez czas nie krótszy niż 48 godzin).
UKRYCIE (U-kategoria):
– Jest to obiekt budowlany (lub jego część) o konstrukcji niehermetycznej.
– Brak wymogu hermetyczności i specjalistycznych urządzeń filtrujących odróżnia go od schronu.
Miejsca doraźnego schronienia (MDS):
– Są to obiekty zbiorowej ochrony będące obiektami budowlanymi, ale są one przeznaczone do tymczasowego ukrycia ludzi i są organizowane na zasadach określonych w ustawie.
– MDS nie jest definiowane jako budowla ochronna o hermetycznej lub niehermetycznej konstrukcji, lecz jako obiekt przystosowany do tymczasowego schronienia.
RÓŻNICE W ZAKRESIE FUNKCJI OCHRONNYCH I ODPORNOŚCI (KATEGORIE)
Budowle ochronne (schrony i ukrycia) posiadają kategorie odporności, których MDS nie posiadają w tym samym zakresie.
RÓŻNICE W WARUNKACH UŻYTKOWANIA I WYPOSAŻENIU
Pojemność i przestrzeń na osobę:
- W przypadku MDS minimalna powierzchnia wolnej przestrzeni przypadająca na jedną osobę to 1,5 m² (lub 2 m² dla osoby na wózku inwalidzkim).
- Wymogi dotyczące pojemności i wyposażenia budowli ochronnej (schronu/ukrycia) są określane przez warunki techniczne użytkowania.
Wyposażenie sanitarne (MDS):
- MDS inne niż wolnostojące, o pojemności powyżej 200 osób, muszą mieć co najmniej jedno pomieszczenie higieniczno-sanitarne, w którym na każde 75 osób zapewnia się co najmniej jedną umywalkę i miskę ustępową (lub ustęp suchy, stosunek maks. 3:1). W MDS do 200 osób dopuszcza się tylko ustępy suche (co najmniej jeden na 50 osób).
Czas schronienia:
- Wolnostojące MDS (np. szczeliny przeciwlotnicze, okopy) są przeznaczone na krótkotrwałe przebywanie osób (do 4 godzin), chyba że są odpowiednio doposażone w instalacje i miejsca do siedzenia.
- Wymagania dotyczące utrzymania powietrza w schronach oraz w MDS (innych niż wolnostojące) przewidują działanie w izolacji od skażonej atmosfery przez co najmniej 48 godzin.
Organizacja i udostępnienie:
- Uznanie obiektu za budowlę ochronną (schron/ukrycie) odbywa się w drodze wyznaczenia, porozumienia lub decyzji, określając szczegółowe warunki użytkowania i obowiązek udostępnienia na cele ochrony ludności na polecenie organu.
- Organizacja MDS następuje w drodze nakazu przystosowania pomieszczeń (np. garaży podziemnych, tuneli, wykopów) lub wykonania miejsc doraźnego schronienia (np. okopy, szczeliny przeciwlotnicze).
Oznakowanie:
Wszystkie obiekty zbiorowej ochrony muszą być oznaczone za pomocą międzynarodowego znaku rozpoznawczego obrony cywilnej oraz napisem „SCHRON”,
UKRYCIE” lub „MIEJSCE DORAŹNEGO SCHRONIENIA”.
Dostępne akty prawne, w szczególności Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, określają zasadę, zgodnie z którą budowle ochronne w miarę możliwości projektuje się jako obiekty o podwójnej funkcji. Tu od razu warto zaznaczyć, że koncepcja budownictwa ochronnego o podwójnej funkcji nie jest nowa. Piwnice budynków i podziemne tunele były często celowo projektowane (już XX wieku i wcześniej) z myślą o adaptacji na ukrycia.
DEFINICJA I CEL PODWÓJNEJ FUNKCJI
Zasada podwójnej funkcji jest kluczowym założeniem w projektowaniu nowoczesnych budowli ochronnych (schronów i ukryć), tzw. budowle dwufunkcyjne.
Założenie to polega na integracji schronów z infrastrukturą cywilną. Chodzi o to, aby projektowanie i wznoszenie budowli ochronnych odbywało się w sposób umożliwiający ich wykorzystanie zgodnie z potrzebami właścicieli lub zarządców (ich funkcja podstawowa, cywilna) i jednocześnie gwarantujący szybkie (z reguły 48–72 godziny) przywrócenie funkcji ochronnej w sytuacji kryzysowej.
Kraje skandynawskie, w tym Finlandia, Norwegia i Szwecja, są w Europie wiodącymi przykładami państw, które od dawna i systematycznie projektują budowle ochronne jako obiekty o podwójnej funkcji. Praktyka ta była i nadal jest również szeroko stosowana w Szwajcarii. Kilka przykładów w tabeli na kolejnej stronie.
WYKORZYSTANIE W CZASIE POKOJU I W CZASIE ZAGROŻENIA
Funkcja podstawowa (czas pokoju) – budowla ochronna, która w czasie pokoju nie jest użytkowana na cele ochrony ludności i obrony cywilnej, może być wykorzystywana przez właściciela lub zarządcę w sposób zgodny z przeznaczeniem obiektu. Może to być np. garaż podziemny, magazyn, pomieszczenie techniczne czy sala konferencyjna, pod warunkiem że takie wykorzystanie gwarantuje spełnienie przez nią, w razie potrzeby, funkcji ochronnej.
Wymagania techniczne w czasie pokoju – wykorzystywanie obiektu musi gwarantować utrzymywanie sprawności urządzeń technicznych i zasobów znajdujących się w budowli ochronnej.
KONIECZNOŚĆ ZACHOWANIA FUNKCJI OCHRONNEJ
Nawet jeśli obiekt jest wykorzystywany komercyjnie lub na inne cele, musi być on tak utrzymany i zarządzany, aby w razie potrzeby mógł być natychmiast udostępniony i przygotowany do użycia jako schron lub ukrycie.
Właściciel lub zarządca musi zapewnić utrzymanie budowli ochronnej w należytym stanie technicznym.
Na polecenie właściwego organu ochrony ludności, w przypadku przewidywanego wystąpienia klęski żywiołowej, wprowadzenia stanu nadzwyczajnego lub w czasie wojny, właściciel lub zarządca ma obowiązek udostępnić budowlę ochronną na cele ochrony ludności.
Udostępniając budowlę ochronną, właściciel lub zarządca zaprzestaje wykorzystywania jej na cele niezwiązane z ochroną ludności na okres udostępnienia, chyba że dalsze wykorzystywanie nie utrudnia spełnienia funkcji ochronnej.
ZNACZENIE W PLANOWANIU PRZESTRZENNYM
Zasada podwójnej funkcji ma również odzwierciedlenie w przepisach dotyczących planowania i zagospodarowania przestrzennego.
Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który przewiduje możliwość lokalizacji budynków, musi również umożliwiać lokalizację budowli ochronnych.
W przypadku budynków użyteczności publicznej lub mieszkalnych wielorodzinnych, w których nie przewidziano budowli ochronnej, kondygnacje podziemne i garaże podziemne projektuje się i wykonuje w sposób umożliwiający zorganizowanie w nich miejsc doraźnego schronienia (MDS). Ta zasada również wpisuje się w ideę maksymalnego wykorzystania istniejącej infrastruktury.
Podsumowując, podwójna funkcja to ekonomiczne i praktyczne podejście, które ma na celu integrację wymogów obrony cywilnej z normalnym użytkowaniem budynku, zapobiegając w ten sposób marnotrawieniu przestrzeni i funduszy, jednocześnie zapewniając gotowość infrastruktury ochronnej na wypadek zagrożenia.
Paweł Frankowski
prawnik, instruktor survivalu i ratownik
